Пишува: д-р Андон ДАМОВСКИ
Нешто сериозно се крчка во современиот свет. И не станува збор само за уште една политичка криза, незадоволство од владите или повремено излевање на граѓанскиот гнев. Од европските метрополи до балканските улици, од студентските амфитеатри до плоштадите преполни со демонстранти, сè погласно одекнува едно старо, но очигледно неодговорено прашање: во чие име, всушност, се владее? Политичките елити зборуваат за демократија, стабилност и институционален поредок, додека сè поголем број граѓани имаат впечаток дека во таа приказна се повикани само кога треба да се гласа. Потоа завесата се спушта, политичката претстава продолжува, а публиката останува пред затворени врати.
Масовните протести што во различни форми го зафаќаат светот не се случаен излив на колективна нервоза. Во Франција, незадоволството од животните трошоци, социјалната нееднаквост и економските политики изведува стотици илјади луѓе на улиците. Во Србија, студентското движење што произлезе од трагедијата во Нови Сад прерасна во значаен политички фактор. На други места, граѓаните протестираат против корупцијата, воените конфликти, ограничувањето на слободите или економската несигурност. Не станува збор за единствено светско движење, ниту за истоветни политички барања. Но во основата на многу од овие мобилизации лежи истата противречност: растојанието меѓу оние што одлучуваат и оние што ги живеат последиците од нивните одлуки.
И тука почнува вистинскиот проблем. Современата демократија како да развила необична способност да ги зачува своите формални механизми, а истовремено да ја губи довербата во нивната суштина. Избори има, парламенти заседаваат, влади се реконструираат, стратегии се усвојуваат, а политичарите не пропуштаат можност да нè потсетат дека институциите функционираат. На хартија, сè е под конец. Во стварноста, меѓу институционалната фасада и општественото искуство се отвора пукнатина што веќе не може да се покрие со уште една прес-конференција.
Макс Вебер одамна ја објасни разликата меѓу поседувањето политичка власт и нејзината легитимност. Едно е да имаш законско право да владееш, а сосема друго граѓаните да веруваат дека твоето владеење е оправдано. Токму оваа разлика денес станува болна точка на многу политички системи. Политичката моќ не може бесконечно да живее од старата изборна доверба, како од однапред платена сметка. Демократскиот мандат не е тапија врз државата, ниту изборната победа претставува дозвола јавните институции да се третираат како продолжена рака на партиските штабови.
А токму тука современата политика сè почесто ја покажува својата вистинска природа. Наместо јавната власт да биде инструмент за усогласување на различните општествени интереси, таа ризикува да се претвори во затворен круг на политичко самопотврдување. Политичарите разговараат со политичари, партиите се занимаваат со партии, а граѓаните остануваат заглавени меѓу изборните ветувања и секојдневната неизвесност. Пјер Бурдје ова би го препознал како автономизација на политичкото поле – процес во кој политичките актери развиваат сопствени правила, сопствен јазик и сопствени интереси, сè пооддалечени од животот на оние што формално ги претставуваат.
ВО ПОЛИТИЧКИОТ ТЕАТАР ГРАЃАНИТЕ ЈА ДОБИВААТ СПОРЕДНАТА УЛОГА
Случувањата во Србија нудат особено впечатлив пример. Трагедијата во Нови Сад од ноември 2024 година, во која загинаа 16 луѓе, прерасна од прашање на конкретна одговорност во поширока расправа за корупцијата, институциите и начинот на управување со државата. Студентските протести, првично насочени кон утврдување одговорност, постепено се претворија во општествено движење кое навлезе и во институционалната политичка арена. Пред парламентарните избори закажани за 25 октомври 2026 година, тоа движење веќе настапува со сопствена изборна листа.
Но српскиот случај отвора прашање многу посериозно од тоа кој ќе добие повеќе гласови. Што се случува со политичкиот поредок кога дел од граѓаните почнуваат да веруваат дека институциите мора да бидат притиснати однадвор за да ја исполнат својата основна функција? Власта и нејзините критичари различно ги толкуваат причините за кризата, а обвинувањата за корупција и злоупотреби се предмет на остри политички спорови. Но не може да се игнорира социолошкото значење на долготрајната мобилизација: таа покажува дека незадоволството не се исцрпува со еден протестен ден, ниту нужно исчезнува кога политичката елита ќе одлучи дека темата е затворена.
Сепак, би било наивно улицата да ја прогласиме за непогрешлив судија. Протестот може да ја разбуди јавноста, но не може сам да ја замени сложеноста на демократското управување. Едно е да се обединат граѓаните против определена состојба, а друго да се создаде одржлив политички и институционален одговор. Моралната сила на незадоволството не е автоматска гаранција за политичка мудрост. Но ни власта нема право зад потребата за стабилност да ги затвора очите пред општествените противречности. Стабилност што се одржува со игнорирање на незадоволството честопати е само одложена криза.
И додека во Србија дел од граѓаните своето незадоволство го изразуваат преку масовна мобилизација, во Македонија се соочуваме со една поинаква, но не помалку сериозна противречност. Кај нас политичката бучава е речиси постојана, а суштинската општествена расправа неретко останува заглушена од неа. Секоја власт ветува нов почеток, секоја опозиција најавува историски пресврт, а политичката сцена со години се врти околу истите прашања: чии се институциите, кој кого поставил, кој кому должи и кој ќе ја преземе контролата. Државата не е семејно наследство, но понекогаш начинот на кој се разговара за јавните функции остава токму таков впечаток.
Во тој политички театар граѓанинот сè почесто добива споредна улога. Неговите потреби се главна тема во предизборните програми, но не секогаш и во институционалните приоритети. Стручноста се велича во говорите, додека партиската лојалност продолжува да биде предмет на јавни сомневања кога станува збор за кадровските решенија. Се зборува за реформи, а неретко најмногу енергија се троши на објаснување зошто реформите сè уште не се случиле. И така, од избори до избори, државата се претвора во вечна работилница во која сите најавуваат поправки, а граѓаните сè уште чекаат мајсторот да ја заврши работата.
КОГА НЕДОВЕРБАТА СЕ ДОЖИВУВА КАКО ПРАВИЛО
Дека проблемот не е само прашање на впечаток покажува и Извештајот на Европската комисија за владеењето на правото од 2026 година. Само 21 процент од граѓаните позитивно ја оценуваат независноста на судството, што претставува намалување во споредба со 2025 година. Тоа не е обична статистика што ќе се заборави со следниот политички скандал. Тоа е предупредување за состојбата на општествената доверба. Ако граѓанинот не верува дека правдата е независна, врз што треба да ја гради довербата во државата? Врз партиското соопштение? Врз оптимизмот на функционерите? Или врз уште една свечена изјава дека сме цврсто определени за реформи?
Вистинскиот проблем на македонското општество не е само во тоа што одделни институции се соочуваат со недоверба, туку во опасноста ваквата состојба да стане нешто сосема нормално. Кога неправдата се доживува како правило, а правичната постапка како исклучок, се менува самата политичка култура. Граѓанинот постепено учи дека не е доволно да биде во право, туку треба да познава некого што ќе му помогне неговото право да биде признаено. Така институционалната држава ризикува да се претвори во мрежа од неформални посредништва, каде што еднаквоста пред законот останува свечено начело, а пристапот до моќта станува практична предност.
И сето тоа може да се случува без масовни протести, без драматични улични сцени и без големи политички потреси. Оттука и една опасна заблуда: дека отсуството на бунт е доказ за општествена стабилност. Не мора да биде. Понекогаш тишината е резултат на замор, понекогаш на страв, а понекогаш на длабоко разочарување. Граѓанинот што престанал да протестира не мора да биде задоволен. Можеби едноставно престанал да верува дека нешто може да се промени.
Но светските случувања отвораат уште една дилема, која не смее да остане во сенка на романтичните претстави за граѓанското будење. Масовните протести можат да бидат демократски коректив, но длабоката општествена поларизација во која се одвиваат носи и ризици од нестабилност. Кога политичките спротивставувања ќе се претворат во непомирливи идентитетски поделби, кога противникот повеќе не е некој со кого се расправаме туку непријател што треба да се замолчи, тогаш се преминува опасна граница. Демократијата почнува да ја губи способноста конфликтот да го претвора во договор, а несогласувањето во институционално решение.
НАМЕСТО ДА СЕ МЕНУВА ЛОГИКАТА НА ВЛАДЕЕЊЕТО, СЕ МЕНУВААТ САМО ОНИЕ ШТО ВЛАДЕАТ
Последните протести во Франција, на кои стотици илјади граѓани излегоа поради економското незадоволство, покажаа и една таква противречност. Најголемиот дел од собирите беа мирни, но во Париз и Марсеј беа регистрирани насилни инциденти. Тие не ја поништуваат легитимноста на мирното протестирање, но потсетуваат колку лесно општествената тензија може да добие дополнителна опасна димензија.
Токму затоа ризикот од нестабилност не смее да се користи како изговор за замолчување на јавноста, ниту масовноста на протестите како оправдување за насилство. Ниту една власт нема монопол врз патриотизмот и јавниот интерес, исто како што ниту едно протестно движење не располага со апсолутна вистина само затоа што собрало многу луѓе. Демократијата бара нешто многу потешко од поделбата на добри и лоши: бара институции способни да го слушнат несогласувањето и граѓани подготвени политичкиот конфликт да го водат без да го разорат заедничкиот општествен простор.
Во спротивно, незадоволството станува лесен плен за разни политички претприемачи, кои во секоја општествена криза препознаваат можност за сопствено искачување кон моќта. Тогаш гневот на граѓаните се претвора во политичка валута, а ветувањата за спас на државата во добра можност некој повторно да седне во истите институционални фотелји. Се менуваат говорниците, се менуваат паролите, понекогаш и политичките знамиња, но останува старото искушение: наместо да се менува логиката на владеењето, да се променат само оние што владеат.
Јирген Хабермас ја постави јавната сфера во средиштето на демократскиот живот токму затоа што политичката моќ мора постојано да биде изложена на аргументирана критика. Но јавната сфера не е само телевизиско студио, партиска прес-конференција или виртуелна војна на социјалните мрежи. Таа е простор во кој различните општествени интереси добиваат можност да бидат слушнати. Кога тој простор се претвора во натпревар на политички монолози, не треба да нè изненади ако дел од граѓаните решат да зборуваат од улица.
Се разбира, улицата не може трајно да ја замени институцијата. Но институцијата што не го слуша општеството постепено ја поткопува сопствената смисла. И токму тука лежи суштинската противречност на современата политика: оние што најмногу се повикуваат на стабилноста понекогаш најтешко ја прифаќаат критиката што може да ја зачува, додека оние што бараат промени не секогаш имаат јасен одговор како да ја сочуваат институционалната рамка во која тие промени треба да се остварат.
ПРАШАЊЕТО ЗА СМИСЛАТА НА ПОЛИТИКАТА
Ниту Македонија е остров надвор од овие процеси, ниту Балканот е исклучок од глобалните противречности. Нашите општества носат дополнителен товар на историски поделби, недовршени институционални реформи и долготрајна политичка недоверба. Затоа секоја нова криза може полесно да ги отвори старите рани. А кога институциите немаат доволно општествен авторитет, нивната формална моќ станува сè понесигурна основа за долгорочна стабилност.
Можеби токму затоа денес е поважно од кога било повторно да се постави прашањето за смислата на политиката. Таа не постои за да им обезбеди трајна удобност на политичките елити, ниту државата е создадена за да биде плен што се дели по секоја изборна победа. Нејзината суштинска задача е да воспоставува правила, да ги штити правата, да посредува меѓу различните интереси и да создава услови во кои граѓаните ќе можат да живеат со достоинство.
Кога политиката ќе ја заборави таа задача, општеството неизбежно почнува да бара други начини да ја потсети. Некогаш преку избори, некогаш преку јавна критика, некогаш преку масовни протести. Но опасноста започнува кога сите тие механизми ќе ја изгубат способноста да произведат доверба.
И затоа, пред политичките елити повторно да нè убедуваат дека најважно е да се зачуваат мирот, редот и стабилноста, вреди да се потсетиме на една едноставна вистина: стабилноста не се мери со тишината на граѓаните, туку со нивната доверба во институциите.
Зашто улицата може да биде гласна, протестот може да биде непријатен, а критиката остра. Но ниту едно демократско општество не треба да се плаши од граѓанин што поставува прашања. Многу повеќе треба да го загрижува граѓанинот што веќе нема кому да му ги постави.
Најопасната криза не започнува кога народот ќе излезе на улица. Таа започнува кога власта ќе поверува дека државата е нејзина сопственост, а граѓаните ќе престанат да веруваат дека државата е и нивна. Тогаш институциите можат и понатаму да работат, министрите да заседаваат, парламентите да гласаат, а демократијата – полека и речиси незабележливо – да останува само празна лушпа од некогашното ветување.
(Авторот е доктор по социолошки науки)