Народната банка на Србија (НБС) имала основа да започне контрола во „АЛТА банка“ многу порано: проблемите со ликвидноста траеле со месеци, а огромна сума готовина во трезорот била видлива во јавните извештаи со години – што се открива од одлуката на НБС во која увид имаше новинарската мрежа БИРН.
Според одлуката на НБС, на крајот на септември, „АЛТА банка“ пријавила речиси 60 милијарди динари готовина – сума што надминува половина милијарда евра.
Огромни количини готовина се појавувале во извештаите на банката со години: околу 40 милијарди динари на крајот на 2024 година и околу 50 милијарди на крајот на 2025 година.
Експертите наведуваат дека е физички невозможно Мацура да изнел 45 милијарди динари – приближно 380 милиони евра – и го поставуваат прашањето дали тие пари воопшто некогаш постоеле.
Во текот на 2026 година, банката се соочувала со проблеми со ликвидноста. Привлекувала депозити нудејќи високи каматни стапки. Една четвртина од овие депозити – околу 400 милиони евра – се состоеле од средства на јавниот сектор, јавните претпријатија и банките во стечајна постапка.
Агенцијата за осигурување на депозити, која сега дејствува како стечаен управник, исто така имала депозити во „АЛТА банка“.
Еден ден пред одземањето на дозволата за работа, НБС ѝ наложила на „АЛТА банка“ сама да ја преброи готовината во својот трезор, давајќи ѝ рок од три работни дена за таа задача. Контролата била спроведена преку „преглед на документација“, без посета на банката на лице место.
Во текот на ноќта меѓу петокот и саботата, околу 02:30 часот по полноќ, Народната банка на Србија (НБС) на својот профил на „X“ (поранешен Твитер) објави дека ѝ е одземена дозволата за работа на „АЛТА банка“ – чиј сопственик е Давор Мацура. По одлуката донесена на 31 октомври за одземање на дозволата за работа на банката, Трговскиот суд во Белград на 3 ноември ја назначи Агенцијата за осигурување на депозити за стечаен управник на банката.
Давор Мацура беше приведен во понеделникот, на 2 ноември, по налог на Обвинителството за организиран криминал. Тој е осомничен дека, со помош на двајца вработени во банката, изнел средства од трезорот на банката во периодот пред 31 октомври, со што се стекнал со противправна финансиска корист од приближно 45 милијарди динари.
На Давор Мацура и на уште две лица приведени во врска со случајот „АЛТА банка“ им е одреден притвор во траење до 30 дена. (Фотографија: доставена)
Во одлуката за одземање на дозволата за работа на „АЛТА банка“ – во која БИРН имал увид – воопшто не се спомнува изнесувањето средства од трезорот. Наместо тоа, се наведува дека централната банка утврдила оти финансиската состојба и ликвидноста на „АЛТА банка“ „значително се влошиле“, со што се загрозени „интересите на штедачите или на другите клиенти на банката“.
Во оваа одлука, Народната банка наведува дека заклучно со 30 септември 2026 година, банката во својот трезор чувала речиси 60 милијарди динари (над половина милијарда евра) – во банкноти и монети. Според извештајот на самата банка, во оваа сума биле вклучени приближно 100 милиони евра во странска валута, додека остатокот бил во динари.
Понатаму, централната банка утврдила дека во текот на само два дена – 28 и 29 октомври – од банката биле повлечени депозити во износ од приближно 140 милиони евра, иако во одлуката не се прецизира кои клиенти ги извршиле овие повлекувања. Народната банка исто така наведе дека „негативниот медиумски публицитет“ во периодот од 26 до 29 октомври ѝ нанел „штета на угледот“ на АЛТА банка. Понатаму, таа предупреди дека, со оглед на огромниот износ на готовина – во комбинација со ризици како што се „внатрешна или надворешна измама, пожар, поплава или земјотрес“ – АЛТА банка би можела да претрпи загуби што го надминуваат нејзиниот вкупен капитал, што би го „загрозило натамошното работење“ на банката. Информациите за огромниот износ на готовина – за кој Народната банка на Србија (НБС) при кратка инспекција утврди дека постои ризик да исчезне поради измама, поплави, пожари или земјотреси – беа јавно достапни со години. Според официјалните финансиски извештаи на банката, на крајот на 2025 година во трезорот имало околу 50 милијарди динари во готовина – барем на хартија – во споредба со околу 40 милијарди една година претходно…
Народната банка на Србија – гувернерката Јоргованка Табаковиќ и нејзините четворица вицегувернери – не одговорија на бројните прашања од БИРН. Ниту Агенцијата за осигурување на депозити, ниту Обвинителството за организиран криминал не дадоа одговори на поставените прашања.
Дали готовите пари воопшто постоеле?
Готовината што се чувала во трезорот е, всушност, најголемата мистерија во овој случај. Според некои од експертите со кои разговаравме, физички е сосема невозможно во банката да имало 60 милијарди динари во готовина, а Мацура да изнел 45 милијарди – како што наведува Обвинителството за организиран криминал.
Експертите се согласуваат дека гувернерката на Народната банка на Србија (НБС), Јоргованка Табаковиќ, мора да била свесна за тоа што се случувало во „Алта банка“ .
„Постојат дневни извештаи за ликвидноста кои извршниот одбор на секоја банка е должен електронски да ги доставува до Народната банка на Србија – на точно определена адреса – преку кои се следи состојбата. Држењето огромна сума готовина е нешто што секогаш треба да биде предмет на проверка; не затоа што е незаконски, туку затоа што е едноставно невообичаено. Секоја банка што работи здраво се стреми средствата да ѝ бидат активни – на пример, преку купување државни хартии од вредност – наместо готовите пари да стојат во трезор“, изјави еден извор за БИРН (BIRN).
„Народната банка на Србија требаше да преземе превентивни дејствија – да испрати инспектори, да издаде директиви – и дури доколку тие мерки не дадеа резултат, да се пристапи кон стечај. Се чини дека НБС не реагирала навреме, оставајќи можеби друга можност освен стечај. Сепак, ова веројатно е и последица на потенцијални неправилности во претходното работење на банката, како што се одобрување кредити на поврзани лица и слично“, изјави друг извор за БИРН, напоменувајќи дека НБС секојдневно е информирана за ликвидносната состојба на банките.
„НБС можеше да испрати свои супервизори, кои имаа овластување да го ограничат одливот на девизи, да ја проверат правната основа за трансакциите или да издадат забрани… Ако е точно дека една четвртина од средствата на банката се состоеле од готовина, тоа е катастрофа – вообичаено, таа бројка би требало да изнесува околу 3–4 отсто“, додаде изворот.
Што следува понатаму: Кој сега управува со „АЛТА банка“?
Банката сега е „во рацете“ на Агенцијата за осигурување на депозити. Сепак, ова отвора дополнителни интересни прашања.
Имено, самата Агенција имала депозити во „АЛТА банка“ – поточно, средства што им припаѓале на „старите“ банки кои се наоѓаат во стечајна постапка – како што е наведено во одлуката за одземање на дозволата за работа на банката.
Со оглед на тоа што ниту Агенцијата, ниту нејзината директорка Љубица Пантелиќ, не одговорија на прашањата на БИРН…
…не беше можно да се утврди дали, покрај депозитите на банките во стечај, „АЛТА банка“ (ALTA Bank) чувала и депозити од сопствените средства на Агенцијата, или пак Агенцијата своите депозити ги распоредила рамномерно во други деловни банки.
Една од „теориите“ изнесени од два извора на БИРН (BIRN) е дека „АЛТА банка“ била веднаш турната во стечај – наместо да се применат други мерки кои се во надлежност на Народната банка на Србија (НБС) – бидејќи процесот на реструктуирање би бил многу потранспарентен отколку директното преминување кон стечај.
Управниот одбор на Агенцијата за осигурување на депозити се состои од три члена: двајца од Министерството за финансии (претседател на Одборот е помошник-министер за финансии) и еден од Народната банка на Србија – конкретно, директорот на Секторот за супервизија на банки при НБС.
„За нив, ’мртва‘ банка е помалку опасна од ’жива‘“, вели извор на БИРН.
Според законот, сите депозити на физички лица и на мали и средни претпријатија (МСП) се осигурани до износ од 50.000 евра, а се очекува исплатите да започнат во наредните денови.
Депозитите на големите правни лица, како и сите износи што го надминуваат лимитот од 50.000 евра, не се осигурани.
извор: www.birn.rs