Иран во последните недели презеде низа мерки за понатамошна заштита на своите залихи од ураниум збогатен до нивоа блиски до оние потребни за нуклеарно оружје. Според неколку извори запознаени со американските разузнавачки служби, властите во Техеран намерно закопале некои тунели и поставиле експлозивни мини на влезовите во магацините.
Ваквите потези значително го отежнаа пристапот до залихите, за кои се проценува дека содржат околу половина тон високо збогатен ураниум. Според СиЕнЕН, пристапот до материјалот сега е многу посложен, поопасен и одзема многу време отколку што беше пред еден месец, кога американскиот претседател Доналд Трамп јавно ја спомена можноста за американска воена операција насочена кон нејзино преземање.
Новото означување на нуклеарните локации би можело да ги комплицира и преговорите меѓу Вашингтон и Техеран за иднината на нуклеарната програма на Иран. Едно од клучните прашања се однесува на судбината на збогатениот ураниум, односно начинот на неговото отстранување или уништување.
Според извори запознаени со преговорите, дури и самиот Иран сега би морал да распореди тешка механизација и да спроведе обемни операции за расчистување на мини за да ги врати дел од своите залихи. Мисијата на Иран во Обединетите нации сè уште не ги коментираше обвинувањата, а барањата до Белата куќа исто така останаа без одговор.
Американскиот претседател постојано нагласуваше дека прашањето за збогатениот ураниум е еден од приоритетите во преговорите со Иран. Целта на Вашингтон е да се постигне договор што ќе ги намали нуклеарните ризици и ќе придонесе за регионална стабилизација, вклучително и повторно отворање на Ормускиот теснец, кој беше под силен притисок од иранските мерки во последните месеци.
Висок функционер на американската администрација во петокот изјави дека двете страни се блиску до договор според кој Иран ќе им ги предаде своите залихи од високо збогатен ураниум на САД. Планот предвидува материјалот да биде уништен на лице место пред да биде изнесен од земјата.
Сепак, остануваат многу непознати. Американските и иранските претставници понудија различни толкувања за можниот договор во последните денови, а тензиите се зголемија откако протечениот нацрт на договорот беше објавен во полуофицијална иранска новинска агенција. Трамп остро реагираше на социјалните медиуми.
Скот Рокер, поранешен директор на Канцеларијата за отстранување на нуклеарен материјал при Националната администрација за нуклеарна безбедност на САД, предупреди дека најновите потези на Иран би можеле дополнително да ја комплицираат меѓународната верификација на неговите нуклеарни залихи.
„Доколку овие тврдења се точни, тоа значително би го комплицирало екстракцијата на високо збогатен ураниум“, рече Рокер.
Според него, преговарачите би можеле да инсистираат Иран да ги премести сите свои залихи на една локација за да се овозможи независна верификација и последователно отстранување или разредување на материјалот.
Но, тој предупреди дека во такво сценарио, Техеран би можел да се повика на технички пречки и да тврди дека дел од ураниумот е невозможно да се извлече од оштетени или закопани складишта.
„Не можеме да бидеме целосно сигурни дека Иран нема повторно да го стекне овој материјал во иднина“, додаде тој.
Според достапните информации, најголемиот дел од високо збогатениот ураниум на Иран се наоѓа во срушени тунели во нуклеарниот комплекс Исфахан, додека помали количини се дистрибуирани на други локации.
Кон средината на мај, американската војска наводно ја разгледала можноста за копнена операција насочена кон запленување на нуклеарниот материјал, но било оценето дека таквата акција би носела преголеми ризици.
Оттогаш, Иран дополнително ја зајакна заштитата на локациите за кои се верува дека ги кријат најчувствителните нуклеарни залихи.
Интересно е што Трамп веќе јавно зборуваше во мај за можноста за запленување на ирански ураниум, изразувајќи верување дека американските разузнавачки служби внимателно ја следат ситуацијата.
„Знаеме точно што се случува. Никој дури и не се приближил до тоа“, рече тој во тоа време во интервју за Фокс њуз.
Два извори веруваат дека ваквите јавни изјави можеби го охрабриле Иран дополнително да ги обезбеди своите нуклеарни локации и да го отежни преземањето на материјалот.
Дури и ако се постигне политички договор во наредните денови, Вашингтон и Техеран сепак ќе се соочат со сложени технички преговори за спроведување на евентуалниот договор.
Отстранувањето на ураниумот од Иран веројатно би барало вклучување на специјализирани објекти од Националната администрација за нуклеарна безбедност на САД. Си-Ен-Ен објави дека главните преговарачи на САД, Џаред Кушнер и Стив Виткоф, ја посетиле Националната лабораторија Оук Риџ во Тенеси, која ја има потребната технологија за вакви операции, претходно овој месец.
Дури и за водечките експерти, тоа е тешка задача. Трамп претходно процени дека самиот процес на преземање и отстранување на материјалот ќе трае најмалку две недели.